Theoretische uitgangspunten
Aan het einde van de 50er jaren werd de realiteitsoriëntatie training ontwikkeld door de Amerikaanse arts Folsom. Folsom was geïnspireerd door de een theorie met betrekking tot de hospitaliserende werking van instituties. In deze theorie wordt gesteld dat het leven in een instelling, altijd aan regels gebonden, ertoe leidt dat bewoners hun identiteit verliezen, steeds minder initiatieven tonen en onverschillig worden. Langdurig verblijf van de chronisch psychiatrische patiënten in het instituut waar hij werkte leidde tot hospitalisatie en vervolgens tot apathie en een toename van verwardheid.
Bij de totstandkoming van de realiteitsoriëntatie training benadrukte Folsom het prothetische karakter van de omgeving, namelijk dat de omgeving functies kan vervangen die door de dementie verloren dreigen te gaan. Folsom ging ervan uit dat een aangepaste omgeving, in combinatie met een voortdurend aanbod van informatie over tijd, plaats en persoon en een voortdurende aanspraak op de nog intacte geheugenfuncties, zou leiden tot meer adequaat gedrag.
De realiteitsoriëntatie training is ontworpen op basis van gedragstherapeutische principes. In de jaren 70 kwam het accent van de ROT steeds meer te liggen op cognitieve functie training, zoals het waarnemen, oriëntatie, begrip, aandacht en expressie. Het doel werd nu meer het bieden van ondersteuning aan de oudere mens om greep te kunnen houden op zijn omgeving. De training heeft zowel gedragsgerichte als kennisgerichte kenmerken. Net als gedragstherapie is Realiteits Oriëntatie Training directief van aanpak: de begeleider bepaalt de lijn en de oudere neemt deze als het ware mee.

Doelgroep
Dementerenden die het meest gebaat zijn met de realiteitsoriëntatie training zijn mensen met verschijnselen van dementie zoals beschreven in het eerste stadium van dementie volgens Naomi Feil (zie ook validerende benadering). Dit stadium kenmerkt zich door beginnende dementie waarbij verwardheid optreedt. De dementerende is zich bewust van deze verwardheid en klampt zich dientengevolge vast aan het heden. In deze fase leeft de dementerende, ondanks lacunes nog in 'onze' realiteit, en heeft nog het vermogen tot ordenen en abstraheren. Ook heeft de tijd nog zijn structurerend karakter. Ouderen met deze lichte vorm van dementie hebben vaak behoefte in de werkelijkheid te vertoeven, en willen nog graag geholpen worden in het vasthouden van de hedendaagse werkelijkheid. Zo lijkt met name de realiteitsoriënterende benaderingswijze voor deze ouderen geschikt.

Wijze van toepassing
De ROT benadering kan zowel groepsgewijs, alsmede in een 24-uurs verband aangeboden worden.
In kleine groepjes, variërend van vijf tot zeven personen, komen de deelnemers op een vaste dag en op een vast tijdstip bij elkaar. Gedurende de bijeenkomst krijgen de deelnemers opdrachten die gericht zijn op waarnemen, geheugen, aandacht en concentratie. De groepsbijeenkomsten kennen een vaste structuur, maar ook variatie.

• De groepsgewijze ROT kan er als volgt uitzien:
  In het begin van de bijeenkomst wordt eerst de aandacht gericht op afleidende gebeurtenissen, zoals lawaai, regen, fel licht etc. Vervolgens worden de groepsleden aan elkaar voorgesteld, eventueel met naamkaartjes. Dan wordt gevraagd hoe het met iedereen gaat. Hierbij houdt de begeleiding in de gaten of iedereen in de bijeenkomst betrokken is. Ook wordt aandacht besteed aan bijzondere voorvallen, zoals een nieuw groepslid, iemand die er niet meer is, of veranderingen op de afdeling. Tenslotte worden oriëntatie opdrachten en oefeningen gedaan. Bij de groepsgewijze benadering ligt de nadruk niet alleen op oriëntatietraining, maar tevens op het bevorderen van de sociale contacten, het betrekken van de deelnemers bij de realiteit en het prikkelen van zintuigen.
  Prikkeling van functies via cognitieve spelletjes wordt ook gedaan in velerlei groepsactiviteiten, waarin oriëntatie en realiteitszin spelenderwijs gestimuleerd wordt. Voorbeelden van dergelijke groepsactiviteiten zijn kookgroepen, krantenleesgroepen, eettafelprojecten en gespreksgroepen. Ook voor de groepsactiviteiten geldt dat deze zoveel mogelijk in vaste vorm, met vaste leden, op een vaste plaats en op een vast tijdstip plaatsvinden.
  
• De 24-uurs benadering wordt in combinatie toegepast met de groepsbenadering. Het zou immers zinloos zijn om gedesoriënteerde ouderen een of twee keer per week te activeren in groepsverband, en ze de rest van de week niet te stimuleren.
  Bij de 24-uurs benadering wordt de oriëntatie in tijd, plaats en persoon ondersteund door een systematische benadering gedurende 24 uur per dag. Spelregels hierbij zijn:
  • het regelmatig geven van informatie over plaats en gebeurtenissen van het moment;
  • het corrigeren van verwardheid; 
  • het bekrachtigen van adequaat gedrag. Met name bij het stimuleren van sociale contacten en het bestrijden van storend gedrag is bekrachtiging een belangrijk middel. Bekrachtiging bestaat meestal uit het geven van complimenten of het maken van een praatje 
  • de omgeving zodanig organiseren dat deze zoveel mogelijk aanwijzingen biedt ter oriëntatie.
    • De oriëntatie in ruimte wordt met name ondersteund door wegwijzers. Van belang is dat de verzorgenden de bewoners regelmatig op de wegwijzers wijzen. Dit leidt tot herkenning van namen, kleuren en symbolen.
    • Voor de oriëntatie in tijd zijn er duidelijk leesbare klokken en speciale ROT- borden, waarop de dag, datum, dagprogramma, jaargetijde en bijzonderheden worden vermeld.
    • Oriëntatie in persoon wordt ondersteund door spiegels, naambordjes op deuren (met grote letters en pijlen) en door foto's (van familieleden).

Een ander belangrijk onderdeel van de 24-uurs ROT benadering is het aanbieden van een vast dag- en werkprogramma zodanig dat de dagen herkenbaar en van elkaar te onderscheiden zijn. Een benadering die hier goed bij aansluit is 'normalisatie'. Dit houdt in dat het leven in de instelling zoveel mogelijk moet gelijken op het 'normale' leven buiten de instelling. Het stimuleren van zelfredzaamheid en het betrekken van bewoner bij huishoudelijke taken bevordert een genormaliseerd leven in een instelling.

De bij de zorg betrokken hulpverleners
De begeleiding van de realiteitsoriëntatie training is meestal in handen van activiteitenbegeleiders, verzorgenden en verplegenden, psychologen en ergotherapeuten. De praktijk toont dat met name de verpleegkundigen en verzorgenden de 24-uurs benadering toepassen en dat de activiteitenbegeleiders, ergotherapeuten etc. voornamelijk de groepsbenadering doen.

De rol van de familie
De rol van de familie bij ROT speelt meer in de thuissituatie dan in de verpleeghuissituatie. Het succes van de ROT staat of valt met een juiste attitude: van belang is dat men steeds kleine haalbare stapjes zet en dat men de verwarde oudere voor alles wat de patiënt goed doet meteen beloont, bijvoorbeeld door te glimlachen of te prijzen. Tevens is het essentieel dat correcties en aanwijzingen zo onopvallend mogelijk gegeven worden.

Bron: NIVEL Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg.

BTSG innovatie in ouderenzorg. Postbus 1329, 6501 BH Nijmegen