Validation therapie
Een benaderingswijze voor dementerende ouderen
In 1989 bezocht Naomi Feil Nederland om te vertellen over wat toen
nog Validation Therapy heette. De belangstelling hiervoor was
overweldigend. Inmiddels heeft de validerende therapie een vast plaats
verworven binnen de benaderingswijzen voor dementerende ouderen. Wat was
de Validation Therapy eigenlijk?
Ontkennen van gestelde vragen
Stel u voor u gaat een dag uit winkelen in een vreemde stad. Als u
uitgewinkeld bent, wilt u terug naar uw auto, maar u weet niet meer
precies waar de parkeergarage is. U schiet een voorbijganger aan en
vraagt: "Meneer, weet u hoe ik het beste bij de parkeergarage kan
komen?" De man kijkt u aan en zegt: "Ach mevrouw, zullen we een
kopje thee gaan drinken?" U denkt natuurlijk 'Wat een idioot
antwoord' en stelt de vraag nogmaals: "Nee, meneer, ik ben vreemd in
deze stad en weet nu niet goed de weg naar de parkeergarage." De man
steekt vriendelijk een arm onder uw arm en zegt "Ach, dat zien we
straks wel. Laten we eerst maar gezellig een kopje thee drinken".
Velen zullen verbolgen zijn over zo'n rare reactie. Toch is deze situatie
helemaal niet zo onwerkelijk. Dit gebeurt regelmatig in de omgang met
psychogeriatrische ouderen. Wat hier gebeurt is het ontkennen van een toch
duidelijk gestelde vraag. En daarover gaat nu de Validation Therapie: het
herkennen en bevestigen van de vragen en gevoelens van de
psychogeriatrische ouderen.
Praktijktheorie Validation Therapie combineert een
theorie over het verschijnsel dementie met praktische aanwijzingen voor de
omgang met de mensen. Validation is daarmee een praktijktheorie, die
verder gaat dan het beschrijven van voorbeelden. Validation is niet nieuw
in de zin van een totale omwenteling in de omgang met dementerende
ouderen. Integendeel. Iedereen die serieus met dementerende ouderen omgaat
ontdekt op een gegeven moment dat die oudere in zijn eigen
werkelijkheid leeft en dat het geen zin heeft om hem of haar op onze
werkelijkheid te oriënteren. Validation gaat er vanuit dat dementerende
mensen niet perse meer teruggehaald moeten worden naar onze
werkelijkheid. Dit verklaart waarschijnlijk voor een groot deel het
enthousiasme (en dus de enorme belangstelling van hulpverleners) voor deze
validerende benadering. Iedereen heeft immers wel eens ervaren dat het
corrigeren van dementerende ouderen (= op de werkelijkheid oriënteren) in
veel situaties weerstand en onrust oproept.
Dementering
Dementie, een proces van
geestelijke achteruitgang, is een ingrijpende verlieservaring, zowel voor
de oudere persoon in kwestie als voor diens omgeving. Bij dit proces staan
inprentingsstoornissen voorop die een gedesoriënteerdheid tot gevolg kan
hebben. Er ontstaan geheugenproblemen. De beleving van de eigen
persoonlijkheid - zijnde een mens met een verleden, heden en toekomst -
raakt verstoord. Door de gestoorde inprenting "maakt" de
dementerende oudere geen nieuw hier-en-nu terwijl er ook problemen gaan
ontstaan met de organisatie en constructie van herinneringen (het
verleden). Daarnaast valt, in het geval van een dementie-syndroom, een
achteruitgang van de kwaliteit van het vermogen tot denken en oordelen
waar te nemen. Het bewustzijn is echter intact. Een en ander leidt ertoe
dat "tijd" steeds minder een structurerende rol heeft en dat
herinneringen uit de verschillende levensfasen door elkaar heen naar boven
komen en op een voor de zorgverleners niet logische manier in een nieuw
verband worden geplaatst.
Vier stadia
De Validation Therapy onderscheidt
binnen het proces van dementering een viertal stadia.
Het eerste stadium is het stadium van "Lichte
verwardheid" (Disorientation).
Hiermee wordt niet bedoeld de desoriëntatie in tijd, plaats én
persoon. Het proces van dementeren begint met gaten in het heden en
verleden (inprentings- en geheugenstoornissen) waarbij tijd nog zijn
structurerend karakter bezit. Ook zijn er problemen met het ordenen
van de waarnemingen en met het vermogen tot oordelen. Voor de mensen
die in dit eerste stadium van geestelijke achteruitgang zitten, heeft
oriënteren op de werkelijkheid wel degelijk zin.
Pas in een latere fase, het tweede stadium "Verwardheid
in tijd" (Time Confusion), verliest de tijd zijn structurerende
functie en komt de oudere in een tijdloze algemeenheid terecht.
Verleden en heden lopen door
elkaar. De oudere praat meer over zijn herinneringen en leeft meer in
een eigen werkelijkheid.
Als de dementerende in het derde stadium van
"Voortdurende beweging" komt, zijn de verbale vermogens
langzaam aan het verdwijnen. De persoon is steeds minder ontvankelijk
voor prikkels uit de omgeving. Deze mensen houden van bewegingen en
ritmische herhalingen.
In het vierde stadium van "Vegeteren", dringt de
omgeving nauwelijks meer door. De ogen zijn gesloten. Er is wel een
reactie op aanraking en deze ouderen zijn zeer gevoelig voor warmte en
koestering.
Acceptatie
Het is belangrijk uit te gaan van de belevingswereld van dementerende
mensen met als doel hen te helpen gelukkig te zijn met het leven dat zij
leiden. Herinneringen en fantasieën worden geaccepteerd. Deze zijn ook
van essentieel belang omdat zij behoren tot iemands leven en van invloed
zijn op iemands huidige gedrag en motivatie. Inzicht in de
levensgeschiedenis van een oudere is bij Validation erg belangrijk.
Als gevolg van dementie kunnen ook tal van onverwerkte emoties van vroeger
alsnog naar boven komen. Validation kan helpen deze dan te verwerken. Waar
het om gaat bij deze validerende benadering is dat de zorgverlener
bevestigend (accepterend) is naar de dementerende bewoner. Dus niet
ontkennen of er omheen praten, maar echt luisteren en bevestigen wat de
bewoner aangeeft.
Houding en vaardigheden
Wat nu vaak gebeurt in de omgang met deze bewoners is, dat veel
zorgverleners op hun eigen intuïtie afgaan. Er is geen goede theoretische
onderbouwing die datgene wat zij doen rechtvaardigt. Men vraagt zichzelf
dan ook af of men het goed doet. Er is behoefte aan handvatten. De
Validation-benadering geeft dergelijke handvatten. Deze handvatten kunnen
samengevat worden met de trefwoorden "houding" (attitude) en
"vaardigheden". Bij de
houding moet het gaan om empathie. Hieronder wordt verstaan het
zich dusdanig in anderen kunnen verplaatsen dat hun reacties begrepen
worden. Het is een houding naar de oudere bewoner toe waaruit blijkt dat
je zijn of haar gevoelens herkent en bevestigd. Een aantal vaardigheden
worden in onderstaand kader kort weergegeven aan de hand van de vier
eerder besproken stadia.
Stadium 1
Lichte verwardheid
Deze
ouderen zullen zeker gebaat zijn bij een Realiteits- en
Oriëntatietraining (ROT). Vanuit de validerende benadering is
relevant dat de zorgverlener geen "waarom" vragen stelt
(dit leidt tot discussie). De vragen kunnen beter beginnen met wat,
wie, waar en wanneer. Stel geen directe vragen over gevoelens raak
de oudere alleen aan als de zorgverlener hiertoe uitgenodigd wordt.
Stadium 2
Verwardheid in tijd
Hier is het wel van belang om gevoelswoorden te gebruiken, b.v.:
Ik merk, ik voel,...enz. De stemming is niet altijd duidelijk.
Lichamelijk contact en oogcontact is belangrijk. Vragen die gesteld
kunnen worden zijn: "Wat bent u aan het doen?",
"Voelt u zich prettig?", "Mist u uw eigen
huis?", "Zijn de mensen hier aardig?"
Stadium 3
Voortdurende beweging
Belangrijk is dat er vage vragen gesteld worden met de bedoeling het gedrag te
bevestigen. Voorbeeld: "Ik zie dat
u plezier hebt", "Ik zie dat u boos bent",
"Voelt u zich prettig als u zingt ?", "Bent u
verdrietig ?". Het is belangrijk om dicht bij de oudere te
zitten en aan te raken, maak oogcontact.
Stadium 4
Vegeteren
Het
accent ligt hier op het non-verbale contact. Van belang is het
aanraken van de oudere, het aanspreken (eventueel) met voornaam of
meisjesnaam. Gebruik daarbij een zachte stem en werk met muziek
waarbij mee tikken belangrijk is.
Validation als benadering
Validation is dus meer dan meegaan met de belevingswereld van de
dementerende oudere, het is meer dan het bevestigen dat die wereld wel
degelijk een realiteit is. Validation wil ook zeggen dat de zorgverlener
op zoek is naar de redenen waarom iemand zich zo gedraagt of uit. Dit
geschiedt door te observeren, te luisteren, waar te nemen en vragen te
stellen.
Het hanteren van Validation is niet uitsluitend voorbehouden aan
therapeutisch geschoolde deskundigen, maar ook uitstekend toepasbaar door
de directe zorgverlener van de dementerende oudere: de ziekenverzorgster,
de bejaardenverzorgster en familieleden.
Peter van Schijndel, BTSG
Verschenen in BTSG InfoBulletin
nr. 9, september 1989.
Literatuur
N. Feil, Validation, respectvol omgaan met dementerende ouderen. Kavanah, Uitgeverij,
2004.
